Giải Mã “Sự Tích Sông Đà”: Thiên Anh Hùng Ca về Dòng Nước Hung Bạo và Trữ Tình của Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân, một trong những cây bút xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại, được mệnh danh là người nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái Đẹp. Phong cách nghệ thuật của ông nổi bật ở việc luôn nhìn nhận sự vật dưới góc độ văn hóa và mĩ thuật, tìm kiếm những phẩm chất tài hoa và nghệ sĩ ở con người. Với cảm hứng mãnh liệt hướng tới cái cá biệt, phi thường, dữ dội và tuyệt mĩ, Nguyễn Tuân đã ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả.

Tác phẩm tùy bút Người lái đò Sông Đà (in trong tập Sông Đà, 1960) là kết quả của chuyến đi thực tế đầy gian khổ và hào hứng tới miền Tây Bắc rộng lớn. Đây không chỉ là một thiên tùy bút miêu tả phong cảnh mà còn là nơi Nguyễn Tuân khao khát hòa nhịp với cuộc đời mới, thể hiện tình yêu say đắm đối với đất nước. Hình tượng con Sông Đà trở thành trung tâm của tác phẩm, hiện lên không chỉ là một dòng chảy tự nhiên mà là một sinh thể đa diện, mang tính chất huyền thoại—một “sự tích” được tái tạo dưới ngòi bút tài hoa.

Sông Đà – Nỗi Khiếp Sợ Của Sự Hùng Vĩ

Dưới cái nhìn của Nguyễn Tuân, Sông Đà hiện lên trước hết với vẻ đẹp hung bạo, dữ dằn, gần như có tính cách và linh hồn. Đây là dòng sông của sự thách thức và hiểm nguy tột cùng, biến thiên nhiên thành một chiến trường khốc liệt.

Bức Tường Đá và Ghềnh Hát Loóng

Sự hung bạo của Sông Đà mở ra ngay từ cảnh đá bờ sông dựng vách thành. Độ cao và sự chẹt hẹp của vách đá được miêu tả tài tình: hình ảnh “mặt sông chỗ ấy chỉ lúc đúng ngọ mới có mặt trời” gợi ra cái lạnh lẽo, âm u kéo dài. Nguyễn Tuân sử dụng phép so sánh độc đáo: “vách đá thành chẹt lòng Sông Đà như một cái yết hầu” để diễn tả sự nhỏ hẹp, dòng chảy lưu tốc lớn, báo hiệu những hiểm nguy rình rập, đặc biệt vào mùa nước lũ.

Ấn tượng về sự lạnh lẽo và hẹp hòi này còn được khắc sâu qua liên tưởng đầy chất điện ảnh: “ngồi trong khoang đò qua quãng ấy, đang mùa hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy mình như đứng ở hè một cái ngõ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào trên cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện”. Tiếp đó, ghềnh đá “quãng mặt ghềnh Hát Loóng” lại nhân hóa con sông như một kẻ chuyên đi đòi nợ thuê: dữ dằn, tàn bạo. Điệp từ và điệp cấu trúc (nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió), cùng với việc sử dụng liên tiếp các thanh trắc, đã tạo nên âm hưởng dữ dội, nhịp điệu dồn dập, khiến cả ghềnh sông như sôi lên, cuộn chảy, tạo thành mối đe dọa thực sự đối với bất kỳ người lái đò nào.

Những Cái Hút Nước Tử Thần

Sự khủng khiếp và tàn độc của Sông Đà còn nằm ở những “cái hút nước” chết người. Chúng được tái hiện từ nhiều góc nhìn, mang tính điện ảnh cao. Từ trên nhìn xuống, nó “giống như cái giếng bê tông thả xuống sông để chuẩn bị làm móng cầu”. Ngược lại, từ dưới lòng sông nhìn lên, nó trở thành “thành giếng xây toàn bằng nước sông xanh ve một áng thủy tinh khối đúc dày, khối pha lê xanh như sắp vỡ tan ụp vào…”.

Nguyễn Tuân không chỉ miêu tả bằng thị giác mà còn bằng thính giác, tăng thêm sự rùng rợn: lúc thì “nước ở đây thở và kêu như cửa cống cái bị sặc”, lúc thì “nước ặc ặc lên như vừa rót dầu sôi vào”. Hậu quả mà những cái hút nước này gây ra thật khủng khiếp: nhiều bè gỗ bị lôi tuột xuống, thuyền trồng cây chuối ngược rồi vụt biến đi, bị dìm ngầm dưới lòng sông mươi phút sau mới “tan xác ở khuỷnh sông dưới”. Giải pháp duy nhất cho người lái đò là phải chèo nhanh, tay lái vững, lướt qua quãng sông này “y như là ô tô sang số ấn ga cho nhanh để vút qua một quãng đường mượn cạp ra ngoài bờ vực”.

Chiến Trường Thạch Trận Khốc Liệt

Đỉnh điểm của sự hung bạo là tiếng thác nước và các trùng vi thạch trận. Âm thanh thác Sông Đà phong phú, đa dạng, như một sinh vật có cảm xúc: lúc “oán trách”, lúc “van xin”, khi “khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo”, và đỉnh điểm là lúc “rống lên” gầm thét cuồng nộ.

Sông Đà không chỉ dữ dội mà còn nham hiểm, biết bày binh bố trận như Binh pháp Tôn Tử, tạo ra ba trùng vi thạch trận đòi ăn chết con thuyền đơn độc:

• Trùng vi thứ nhất: Là “cả một chân trời đá”, mặt hòn đá nào cũng “ngỗ ngược, nhăn nhúm méo mó”. Trận địa gồm năm cửa, trong đó “có bốn cửa tử một cửa sinh, cửa sinh nằm lập lờ phía tả ngạn sông”. Cửa sinh lại chia thành ba tuyến (tiền vệ, trung vệ, hậu vệ) để đánh lừa người lái.
• Trùng vi thứ hai: Khúc sông này tăng thêm nhiều cửa tử để lừa con thuyền, cửa sinh duy nhất lại càng nguy hiểm khi có “thằng đá tướng đứng chiến ở cửa vào”. Kết hợp với đá là “dòng thác hùm beo đang hồng hộc tế mạnh” và bốn năm bọn thủy quân cửa ải xô ra đòi “níu thuyền lôi vào tập đoàn cửa tử”.
• Trùng vi thứ ba: Ít cửa ra vào hơn, “bên phải bên trái đều là luồng chết cả”, luồng sống duy nhất nằm “ở ngay giữa bọn đá hậu vệ của con thác”.

Sông Đà qua miêu tả này thực sự là một huyền thoại kinh hoàng, nơi thiên nhiên thách thức tuyệt đối tài năng và bản lĩnh con người.

Sông Đà – Khúc Tình Ca Của Tây Bắc

Bên cạnh vẻ hung bạo làm rung chuyển trời đất, Sông Đà còn mang một vẻ đẹp trữ tình, mềm mại, dịu dàng như một tuyệt tác nghệ thuật. Nếu Sông Đà là một chiến trường, thì nó cũng là một cố nhân, một người tình chưa quen biết.

Mĩ Nhân Tóc Dài Từ Trên Cao

Từ góc nhìn trên máy bay, Nguyễn Tuân đã phát hiện ra vẻ đẹp mĩ miều của dòng sông. Dòng chảy uốn lượn như “cái dây thừng ngoằn ngoèo”, nhưng đặc biệt nhất là hình ảnh so sánh lãng mạn: “con sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân”. Dòng sông hiện lên như một mái tóc thiếu nữ mềm mại, tha thướt, hòa quyện với núi rừng Tây Bắc đầy chất thơ.

Sắc Màu Đa Dạng và Vẻ Đẹp Cố Nhân

Nguyễn Tuân quan sát Sông Đà ở nhiều thời điểm khác nhau để thấy được sự biến đổi sắc màu kỳ diệu. Mùa xuân, nước Sông Đà mang màu “xanh ngọc bích”, tươi sáng, trong trẻo. Mùa thu, nó lại chuyển sang màu “lừ lừ chín đỏ như da mặt một người bầm đi vì rượu bữa, lừ lừ cái màu đỏ giận dữ ở một người bất mãn bực bội”. Đặc biệt, nhà văn kịch liệt bác bỏ cách gọi Sông Đen của thực dân Pháp, khẳng định vẻ đẹp nguyên sơ và phong phú của dòng sông quê hương.

Khi gặp lại sau một thời gian dài “ở rừng đi núi đã hơi lâu”, Sông Đà hiện lên như một “cố nhân” thân thuộc với cái chất “đằm đằm ấm ấm”. Vẻ đẹp ấy gợi nhớ đến thế giới Đường thi qua ánh nắng “lóe lên một màu nắng tháng ba Đường thi “Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu””. Bờ bãi Sông Đà lại mang vẻ đẹp hoang sơ, cổ kính, đầy chất thơ của khu vườn cổ tích với “chuồn chuồn bươm bướm trên sông Đà”.

Giữa lòng sông, Sông Đà lại hóa thân thành “người tình nhân” với vẻ đẹp tĩnh lặng, yên ả, tràn trề nhựa sống, như bắt đầu một mùa nảy lộc sinh sôi. Vẻ đẹp lãng mạn và giàu chất thơ này đã từng đi vào thi ca bao đời, mà nổi tiếng nhất là thi sĩ Tản Đà, người đã gọi Sông Đà là “một người tình nhân chưa quen biết”.

Nghệ Thuật Xây Dựng Hình Tượng và Ý Nghĩa

Việc xây dựng hình tượng Sông Đà một cách đối lập (hung bạo – trữ tình) đã thể hiện tài năng bậc thầy và vốn sống phong phú của Nguyễn Tuân. Ông đã vận dụng tri thức từ nhiều lĩnh vực như quân sự (thạch trận, binh pháp Tôn Tử), điện ảnh (góc quay từ trên, từ dưới), hội họa (xanh ngọc bích, đỏ giận dữ), và lịch sử, để tạo nên những trang viết độc đáo, có giá trị nghệ thuật cao. Nguyễn Tuân thực sự là một nghệ sĩ ngôn từ điêu luyện, người đã biến dòng sông thành một tác phẩm điêu khắc bằng chữ nghĩa.

Hình tượng Sông Đà không chỉ thuần túy là thiên nhiên. Nó là sản phẩm nghệ thuật vô giá, nơi tác giả kín đáo thể hiện tình cảm yêu nước tha thiết và niềm say mê, tự hào với thiên nhiên xứ sở mình. Quan trọng hơn, Sông Đà dữ dội hay trữ tình cũng chỉ là phông nền hùng vĩ và tuyệt mĩ để làm nổi bật vẻ đẹp, sự tài hoa, và lòng dũng cảm của con người lao động mới – hình tượng người lái đò trên dòng sông. Đây chính là “sự tích” vĩ đại nhất mà Nguyễn Tuân muốn kể lại: sự tích về một dòng sông huyền thoại và những con người làm chủ được thiên nhiên huyền thoại đó.

Ngày cập nhật 28/11/2025 by Anh Hoàng