Sự Tích Phật Hoàng Trần Nhân Tông – Vị Vua Sáng Lập Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử

Đức vua Phật hoàng Trần Nhân Tông (Trần Khâm, 1258–1308) là vị hoàng đế thứ ba của nhà Trần, một lãnh tụ thiên tài, anh hùng dân tộc đã lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh tan quân xâm lược Nguyên Mông hùng mạnh. Không chỉ là một nhà lãnh đạo chính trị và quân sự xuất sắc, Ngài còn là một nhà văn hóa, nhà tư tưởng lớn và là nhà tu hành giác ngộ.

Điều đặc biệt làm nên tầm vóc vĩ đại của Ngài chính là việc sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam với tư tưởng nhập thế “Cư trần lạc Đạo”, “Hòa quang đồng trần”. Các thế hệ nhân dân Việt Nam tôn xưng Ngài là Vua Phật Trần Nhân Tông hay Vua Phật Việt Nam.

I. Tiểu Sử Vĩ Đại Của Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông

1. Trần Nhân Tông – Hoàng Đế Anh Minh Của Đại Việt

Trần Nhân Tông (tên khai sinh là Trần Khâm, chữ Hán: 陳仁宗), sinh ngày 7 tháng 12 năm 1258, là con trai trưởng của vua Trần Thánh Tông. Ngài lên ngôi hoàng đế vào tháng 11 năm 1278, khi chưa đầy 20 tuổi.

Triều đại của Trần Nhân Tông (1278–1293) là giai đoạn Đại Việt đối mặt với hiểm họa xâm lược từ đế quốc Mông – Nguyên. Với tầm nhìn chiến lược và sự lãnh đạo tài tình, Ngài đã triển khai nhiều biện pháp nhằm củng cố sức mạnh kinh tế, ổn định chính trị – xã hội, và xây dựng quan hệ tích cực với Chiêm Thành ở phía Nam.

Trần Nhân Tông là vị hoàng đế thứ ba của nhà Trần và là người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử

2. Sự Nghiệp Bảo Vệ Đất Nước

Sự nghiệp vĩ đại nhất trong giai đoạn trị vì của Trần Nhân Tông chính là việc lãnh đạo nhân dân Đại Việt hai lần đánh bại quân Nguyên Mông vào năm 1285 và 1287. Dưới sự chỉ huy của Vua Nhân Tông, Thượng hoàng Thánh Tông và Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo, quân dân ta đã phát huy tinh thần “Hào khí Đông A” quật cường, xoay chuyển tình thế và giành chiến thắng vẻ vang, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.

Sau chiến thắng, xã tắc thanh bình, dân chúng an cư lạc nghiệp. Ngài đã thực hiện nhiều chính sách củng cố triều đình và đặc biệt là chính sách hòa giải, xóa bỏ mọi lỗi lầm trước đó của các quần thần, củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

Trong giai đoạn này, xã hội Đại Việt rất ổn định. Vua Nhân Tông biết cách thu phục nhân tâm, khiến dân chúng cả nước đồng lòng. Nho học được mở mang toàn thịnh, trường lớp được mở rộng và việc thi cử được tổ chức định kỳ để chọn người tài giỏi giúp nước.

II. Sự Tích Xuất Gia và Hành Đạo Của Phật Hoàng

1. Cơ Duyên Đến Với Phật Pháp

Ngay từ nhỏ, Trần Nhân Tông đã theo học đạo với Tuệ Trung Thượng sĩ – người thầy có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng Phật giáo của Ngài. Được Thượng sĩ hướng dẫn, trao truyền những yếu nghĩa thiền tông, Trần Nhân Tông đã sớm thấu đạt cả nội điển và ngoại điển.

Ngài đã ngộ ra chân lý đạo màu khi đọc lời dạy: “Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc” (Quan sát lại chính mình đó là bổn phận, không do người khác làm được). Sau khi hoàn thành sứ mệnh bảo vệ quốc gia, xã tắc được bình yên, Ngài trở về hành cung Vũ Lâm (Ninh Bình) xin xuất gia cầu đạo với Quốc sư Huệ Tuệ, khởi đầu cho sự nghiệp tu hành.

Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông được tôn thờ Tuệ Trung Thượng sĩ làm thầy và sớm ngộ đạo

2. Sáng Lập Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử

Năm 1299, Đức vua Trần Nhân Tông quyết định rời kinh thành, lên núi Yên Tử (nay thuộc Uông Bí, Quảng Ninh) tinh cần tu hạnh đầu đà, lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà. Ngài cho dựng chùa, giảng pháp, độ Tăng, khiến người học Phật quy tụ về Yên Tử rất đông.

Sự kiện quan trọng bậc nhất trong sự nghiệp tôn giáo của Ngài là việc thống nhất ba dòng thiền lớn thời bấy giờ (Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi, Vô Ngôn Thông, và Thảo Đường) để thành lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập Thiền phái Trúc Lâm với tư tưởng nhập thế, cư trần lạc đạo

Dòng thiền này mang bản sắc riêng của Đại Việt với tư tưởng nhập thế sâu sắc: “Cư trần lạc Đạo”, “Hòa quang đồng trần” – sống giữa đời thường nhưng vẫn giữ tâm an lạc theo Đạo. Trúc Lâm Yên Tử không chỉ là một phái thiền thuần túy mà còn là sự kết hợp hài hòa giữa tinh thần Phật giáo và tinh thần dân tộc, đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.

3. Hành Trình Hóa Độ và Hoằng Pháp

Là một nhà sư nhập thế, Hương Vân Đại Đầu Đà Trần Nhân Tông đã thường xuyên đi khắp nơi để giảng dạy Phật pháp, không chỉ ở thành thị, thôn quê mà còn du hành ra cả các nước lân bang.

Năm 1301, Ngài đến trại Bố Chính (Quảng Bình), lập am Tri Kiến (nay là chùa Hoằng Phúc) để tu hành và thực hiện hành trình hóa độ xuống phía Nam tới Chiêm Thành. Tại đây, Quốc vương Champa đã kính cẩn thỉnh mời Ngài giảng giải giáo nghĩa thiền tông. Thông qua Phật pháp, Ngài đã thiết lập mối quan hệ hợp tác, hòa bình, hữu nghị với các nước lân bang. Kết quả là vùng đất châu Ô, châu Lý (sau là châu Thuận, châu Hóa) được sáp nhập vào Đại Việt qua cuộc hôn nhân chính trị giữa vua Chế Mân và công chúa Huyền Trân.

Năm 1304, Ngài chống gậy trúc dạo đi khắp các địa phương, khuyến khích muôn dân giữ gìn ngũ giới, tu hành thập thiện, dẹp bỏ những nơi thờ cúng không đúng chính pháp, loại bỏ những điều mê tín dị đoan, xây dựng chính tín.

4. Truyền Thừa và Nhập Niết Bàn

Năm 1307, tại am núi Ngọa Vân, Đức Điều ngự Trần Nhân Tông đã trao truyền y bát và viết tâm kệ trao cho Tôn giả Pháp Loa, phong làm nối dõi truyền thừa Trúc Lâm.

Năm 1308, tại Cam Lộ đường chùa Siêu Loại (Gia Lâm, Hà Nội), Ngài tiếp tục trao chức vụ trụ trì chùa Báo Ân cho Pháp Loa và truyền tâm ấn, phong làm Đệ nhị Tổ Trúc Lâm trước sự chứng kiến của vua Trần Anh Tông. Đức Điều Ngự chính thức trở thành Sơ Tổ Thiền phái Trúc Lâm.

Ngày mùng Một, tháng 11 năm Mậu Thân – 1308, Sơ Tổ Điều Ngự Trần Nhân Tông nhập diệt tại đỉnh Ngọa Vân, am Tử Tiêu, núi Yên Tử, thọ thế 51 năm.

Vào ngày 1.11 âm lịch hàng năm, Lễ giỗ (nhật niết bàn) của Phật Hoàng Trần Nhân Tông được tổ chức trọng thể. Thiền phái Trúc Lâm ngày nay vẫn là dòng thiền có sức sống mạnh mẽ, lan tỏa, bởi nó chứa đựng giá trị cao đẹp gắn kết giữa đạo và đời.

Ngày giỗ Phật hoàng Trần Nhân Tông, 1.11 âm lịch, là dịp hành hương lớn tại Yên Tử

III. Di Tích Lịch Sử và Tư Tưởng Về Phật Hoàng Trần Nhân Tông

1. Các Đền Thờ và Bảo Tượng Nổi Tiếng

Để tưởng nhớ công lao và đạo hạnh của Vua Phật Trần Nhân Tông, nhiều công trình tôn giáo và văn hóa đã được xây dựng trên khắp cả nước.

a. Đền Thờ Phật Hoàng Trần Nhân Tông tại Huế

Đền thờ Đức vua Phật hoàng Trần Nhân Tông được khánh thành tại Trung tâm văn hóa Huyền Trân, vùng núi Ngũ Phong, TP Huế vào năm 2008 nhân dịp kỷ niệm 750 năm ngày sinh của Ngài. Công trình này có kiến trúc theo hình thức cổ lầu, đặt pho tượng thờ Trần Nhân Tông bằng đồng cao 3m, nặng 2 tấn.

Đền thờ Phật Hoàng Trần Nhân Tông được xây dựng tại khu vực núi Ngũ Phong, thành phố Huế

b. Bảo Tượng Đồng Phật Hoàng Trần Nhân Tông tại Yên Tử

Pho tượng nổi tiếng nhất hiện nay là Bảo tượng Đồng Phật Hoàng Trần Nhân Tông tại khu vực An Kỳ Sinh, Yên Tử (Quảng Ninh). Tượng được đúc bằng đồng nguyên khối theo phương pháp thủ công từ các làng nghề truyền thống.

Tượng nặng hơn 138 tấn, cao 12,6m (thân tượng cao 9,9 mét, đài sen cao hơn 2 mét), được đặt trên khu đất rộng 2.200 m2. Vị trí xây dựng bảo tượng nằm trong tuyến bộ hành đường đá tự nhiên, từ khu vực tượng đá An Kỳ Sinh lên chùa Đồng, trở thành điểm hành hương và chiêm bái quan trọng của Phật tử Việt Nam.

Bảo tượng đồng Phật Hoàng Trần Nhân Tông tại Yên Tử, công trình tôn giáo vĩ đại ở Quảng Ninh

2. Nơi Lưu Giữ Xá Lợi

Xá lợi của Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông được phân bố an trí tại nhiều bảo tháp và am thờ quan trọng, khẳng định tầm ảnh hưởng lớn lao của Ngài đối với Phật giáo và lịch sử dân tộc:

• Ngọa Vân Am (hay Chùa Ngọa Vân): Nơi Ngài nhập niết bàn, nay thuộc xã Bình Khê, huyện Đông Triều, Quảng Ninh.
• Bảo tháp ở Đức Lăng phủ Long Hưng (Thái Bình): Nơi có lăng tẩm của các vua đầu triều nhà Trần.
• Bảo tháp Phổ Minh tại chùa Phổ Minh (Nam Định).
• Tháp Báo Thiên bên hồ Lục Thủy (Hồ Hoàn Kiếm).
• Tháp Tuệ Quang tại Hoa Yên (Tháp Tổ): Thuộc Khu di tích danh thắng Yên Tử, TP Uông Bí, Quảng Ninh.
• Quỳnh Lâm viện: Trung tâm đào tạo tăng tài quan trọng của thiền phái Trúc Lâm, nơi có hai tòa bảo tháp lưu giữ xá lợi.

Am Ngọa Vân ở Đông Triều, Quảng Ninh, là nơi Sơ Tổ Trần Nhân Tông nhập niết bàn

3. Di Sản Văn Học và Tư Tưởng Phật Giáo

Trong sự nghiệp hoằng dương chính pháp, Sơ Tổ Điều ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông đã chủ trì khắc in Đại Tạng kinh và biên soạn nhiều kinh sách, ngữ lục quý báu. Di sản tư tưởng của Ngài bao gồm: Trần Nhân Tông thi tập, Đại Hương Hải Ấn thi tập, Tăng Già Toái Sự, Thạch Thất Mỵ Ngữ, Trung Hưng Thực Lục, Truyền Đăng Lục, v.v…

Cốt lõi nhất là bài kệ Pháp thân thường trụ mà Ngài nói cho đệ tử Bảo Sát trước khi nhập diệt, tóm lược tinh hoa thiền tông:

“Nhất thiết pháp bất sinh;
Nhất thiết pháp bất diệt;
Nhược năng như thị giải;
Chư Phật thường tại tiền;
Hà khứ lai chi hữu”.

(Dịch nghĩa: Tất cả pháp không sinh; Tất cả pháp không diệt; Ai hiểu được như vậy; Thì chư Phật hiện tiền; Nào có đến có đi.)

Bài kệ khẳng định tính bất sinh bất diệt của vạn pháp, là chân lý giải thoát mà Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã chứng ngộ, là kim chỉ nam cho Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Ngày cập nhật 28/11/2025 by Anh Hoàng